روسیه و برنامه‌ای هسته‌ای ایران؛مشارکت کننده، مذاکره کننده و میانجی گر

برنامه‌ی هسته ای ایران به اواسط دهه 1960، تحت رهبری محمدرضا شاه پهلوی برمی‌گردد، که اولین توانمندی هسته ای کشور را در قالب یک راکتور تحقیقاتی حرارتی کوچک 5 مگاواتی برای دانشکده فنی امیرآباد در تهران، هر چند متوسط، از ایالات متحده به دست آورد. با رضایت خود، ایران با امضای معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای در سال 1968 (تصویب در 1970) موافقت کرد و در سال 1974 یک توافقنامه پادمان جامع با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تکمیل کرد. سازمان انرژی اتمی ایران که در سال 1974 تاسیس شد، برنامه بلندپروازانه ای را برای ساخت 23 نیروگاه هسته ای برای تولید حدود 23000 مگاوات انرژی هسته ای در مدت 20 سال اعلام کرد. پیشرفت قابل توجهی در ساخت دو راکتور هسته ای در بوشهر حاصل شد. ایالات متحده، فرانسه و آلمان به دنبال کمک به ایران در توسعه انرژی هسته ای بودند. شاه در سپتامبر 1974 در سخنانی اظهار داشت که «دنیای کنونی با مشکلی مواجه است که برخی از کشورها دارای سلاح هسته‌ای هستند و برخی نه. ما از جمله کسانی هستیم که سلاح هسته ای در اختیار نداریم، بنابراین دوستی کشوری مانند ایالات متحده با زرادخانه تسلیحات هسته ای آن … کاملاً حیاتی است.». اگرچه ایران از اتحاد جماهیر شوروی کمک‌های توسعه‌ای دریافت می‌کرد اما گهگاه کمک‌های نظامی شوروی را برای دریافت امتیازات بیشتر از واشنگتن می‌پذیرفت، با این حال تهران متحد قوی ایالات متحده باقی ماند. به عنوان بخشی از تعهدات خود به عنوان عضوی از سازمان پیمان مرکزی ، برنامه اتمی ایران، حداقل تا حدی، در جهت جلوگیری از مداخله شوروی در خاورمیانه بود. در آن زمان ایران مرز شمالی طولانی با اتحاد جماهیر شوروی داشت و از حمله شوروی به میادین نفتی خود بیم داشت. در واقع، پس از تهاجم شوروی به افغانستان در سال 1979، دولت کارتر از چنین حرکتی به ایران بیم داشت. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، رژیم جدید علاقه چندانی به آرمان‌های قدرت هسته‌ای پیشینیان خود نشان نداد و بسیاری از دانشمندان ارشد هسته‌ای ایران از کشور فرار کرده کردند. در اوایل دهه 1990 دو رویداد مهم بین المللی بر امنیت ملی ایران تأثیر گذاشت. اولین مورد سقوط اتحاد جماهیر شوروی بود که ابرقدرت سابق را از مرز ایران عقب راند و احتمال تهاجم به ایران را کاهش داد. از قضا، پایان تهدید شوروی، تهدید آمریکا را افزایش داد، زیرا واشنگتن از مداخله در ایران منصرف نخواهد شد، زیرا حضور رقیب ابرقدرتش در منطقه محو شده بود. ثانیاً، حمله عراق به کویت (1990) و متعاقب آن عملیات طوفان صحرا (1991)، ادراکات بین المللی ایران را تغییر داد. این رویدادها به بعد جدید سیاست هسته ای ایران و همچنین تقویت همکاری های هسته‌ای روابط تهران-مسکو انجامید، با این مقدمه نوشتار پیشرو تلاش خواهد کرد به تحلیل و نقد نقش روسیه در برنامه‌های هسته‌ای ایران از مشارکت تا مذاکره و میانجی‌گر فعلی بپردازد و اهداف واقعی این کشور را تبیین نماید.